Architecture
Notes
Image is not available
Image is not available
Image is not available
Image is not available
Image is not available
Slider

یادداشت

گفت‌وگو با لیلا عراقیان
موضوع گفت و گو: پل طبیعت
تاریخ چاپ: یکشنبه، 30 فروردین 1394، سال دوازدهم، شماره 2279 ، روزنامه شرق
مصاحبه کننده: فاطمه جمال پور

leila araghian

معمار جوان پل طبیعت برنده یکی از معتبرترین جوایز معماری جهان شد

 فاطمه جمال پور: اولین بار وقتی داشته از خیابان ظفر و پل های کوچکش که بر روی رودخانه قرار دارند رد می شده، مبلی را کشیده روی پل کوچک و روی آن نشسته است. بعد با خودش فکر کرده که چه خوب می شود اگر پل ها جایی برای ماندن هم باشند. کمی بعد که شروع به طراحی پل طبیعت کرده جوانی 25ساله بوده که شانسی برای خودش قائل نبوده، با خودش فکر کرده <<دلت خوش است>>، حالا که قرار است طرحی برای روی کاغذماندن بکشد هرچه هیجان انگیز تر باشد بهتر است، اما طرح او برنده شد و در 26 سالگی، زندگی اش با یکی از نمادهای تهران گرده خورده است. یکی از نمادهایی که تنها و تنها برای مردم و پیاده ها، ساخته شده است. او حالا که یکی از معتبرترین جوایز معماری دنیا را برده 31 ساله است. با لیلا عراقیان معمار پل طبیعت درباره بردن جایزه مسابقه A+، پل طبیعت و... گفت وگو کرده ایم که در ادامه می خوانید:

 فکر می کردید برنده جایزه شوید؟

مسابقه A+ یکی از مسابقات معتبر جهانی است. چنین جوایزی فرصتی برای مقایسه سازه هایی مانند پل طبیعت با نمونه های مختلف از سراسر جهان هستند. خوشحالم از اینکه پل طبیعت توانست در میان سازه های بزرگ جهان دیده شود و حتی در بخش مردمی نیز توانست رتبه اول را به دست آورد. به نظرم پل طبیعت به علت اینکه فضایی عمومی و پروژه ای مردمی است بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. ضمن اینکه حضور معماران برجسته ای مانند زاها حدید و دفتر معماری OMA و همچنین دفتر معماری نادر تهرانی در آمریکا، باعث افزایش سطح رقابت در این مسابقه شده است.

چطور شد با عباس آباد آشنا شدید و پروژه پل طبیعت را طراحی کردید؟

فکر می کنم سال 85 بود که به خاطر تبلیغاتی که کرده بودیم برای کار در اراضی دعوت شدیم. کار آلاچیق های بوستان را از سوی مهندس میرحسینی به عهده گرفتیم.

بعد هم که پروژه های آمفی تئاتر آب و آتش، بازار گل و پل ابریشم دو را به عهده گرفتیم. در مرحله طراحی این پروژه ها بودیم که فراخوان طراحی پل طبیعت که آن زمان نامش پل پیاده شهید مدرس بود مطرح شد. آمفی تئاتر آب و آتش همین محوطه ای است که الان روی آن می نشینند. یک محوطه بود که سقف اسپیس فریم داشت. یک پوشش ساده و صاف بود و هفتصد مترمربع پارچه داشت. در بازار گل هم پلی بود که قرار بود دو طرف پارک را به هم وصل کند. کار ما درواقع طراحی پوشش پارچه ای بود که دو طرف قرار گیرد. هر قطعه آن هزار متر مربع بود. آمفی تئاتر آب و آتش دارای یک پارچه یک تکه است، ولی در بازار گل، هریک از قسمت های پل با استفاده از سه تکه پارچه درست شده است.

پل طبیعت دارد به سمت برندشدن پیش می رود. نگاه اولیه شما چقدر شبیه آن چیزی است که حالا درست شده است.

طرح چهارپایه، طرح دوم من بود. قسمت روی اتوبان طرح اول، که در مسابقه هم شرکت کرد، از اینکه هست خیلی ساده تر بود. در مورد این پروژه پنج فکر اساسی وجود داشت؛ اولین ایده این بود که این پل قرار نیست فقط مکانی برای وصل کردن دو نقطه به هم باشد، بلکه قرار است ادامه دو پارک و فضایی برای ماندن باشد.

نکته دوم این بود که بیاییم به جای اینکه دو نقطه را در دو پارک به هم وصل کنیم، طوری طراحی کنیم که در هر دو طرف پخش شود و به همه نقاط کلیدی دو پارک هم متصل شود. این ایده تا حدی اتفاق افتاد. در درجه سوم، می خواستیم نقاطی با کمترین درخت را پیدا کنیم و ستون ها را آنجا کار بگذاریم. در طرح اولیه هم بنا بر این بود که فرم به شکل درخت باشد، البته تصور این نبود که یک ستون درختی داشته باشیم. تک ستون های پراکنده ای مدنظر بود. خود بدنه خرپا هم المان های نامنظمی داشت. ایده دیگر این بود که بررسی کردیم و دیدیم وقتی با یک دهانه بزرگ طرف هستیم، بی شک یک عمق سازه ای خواهیم داشت. درواقع ایده این بود که ابعاد را طوری کنیم که فضا و معماری تبدیل به المان های جدایی ناپذیر شوند. مسئله دیگری که مدنظرمان قرار گرفت این بود که معمولا چون پل ها قرار است بهینه ساخته شوند، طراحی صاف دارند؛ این یک نوع پرسپکتیو یک نقطه ای ایجاد می کند و آدم را مجبور به رفتن می کند. ما پل را به صورت قوسی کشیدیم تا رهگذر، انتهای مسیر را نبیند. این پیچ و خم سرعت آدم را کم می کند. اما در مرحله دوم قرار شد کار با همان ایده اولیه کمی تدقیق شود؛ یعنی قرار شد طرحی بدهیم که تمرکز اولیه آن روی اتوبان باشد، ولی زبانی داشته باشد که اگر لازم شد بعدا بتواند ادامه پیدا کند. مسئله دیگر این بود که قرار شد پل کمی نمادگرایانه تر باشد و خیلی ساده و معمولی نباشد.

در مرحله دوم مسابقه تمرکز را روی بخش اتوبان گذاشتیم و مسیرها خلاصه شد، اما الان یک سری مسیرهایی داریم که روی خطوط توپوگرافی زمین حرکت می کند و در هر دو پارک پخش می شود. دو طبقه بودنش دو نوع دسترسی به پل را ایجاد می کند. در مرحله دوم چهارپایه بودن مطرح شد و آن چیزی که امروز می بینید درواقع فرم پیشرفته همان طرح مرحله دوم است. درنهایت این فرمی نبود که من به تنهایی به آن رسیده باشم؛ یک کار تیمی بود. مهندس بهزادی و سحر یاسایی هم در این زمینه همکار من بودند و فکر هر سه ما بود که برنده شد. وقتی با مهندس سازه صحبت کردیم، گفت شاید به جای چهار ستون با دو ستون هم بشود این کار را پیش برد، بعد بررسی کردیم و کار روی سه ستون نهایی شد. زمان بررسی، در قوس ها هم تغییراتی ایجاد شد. همچنین رمپ ها بیرون فضای پارک بود که حس خطرناکی داشت، برای همین تغییر کرد. فرم سر ستون ها از اول سه طبقه و ویوپوینت بود که کمی تغییر کرد.

 شما فقط 31 سال دارید. طراحی این پل نقطه درخشانی در کارنامه شماست. فکر می کردید چنین کاری را در این سن انجام دهید؟

راستش در ابتدا که بحث مسابقه مطرح شد، به خودم گفتم: <<دلت خوش است. این همه مهندس بزرگ. امکان ندارد طرح من برگزیده شود. مهندس بهزادی گفت آنها آدم های منصفی هستند و اگر کار خوب بدهیم، می پذیرند. ولی ته دلم راضی نبود و فکر می کردم دارم طرحی را می کشم که قرار است روی کاغذ بماند. برای همین تصمیم گرفتم. یک چیز هیجان انگیز و جالب طراحی کنم که چیز خوبی روی کاغذ باقی بماند. آن زمان 25 سالم بود. وقتی برنده شدیم 26 ساله بودم و تا 27 سالگی درگیر طرح بودم. می رفتم ایتالیا و کنار دست مهندسان سازه می نشستم تا کارشان را ببینم.

وقتی برنده شدم داشتم در کانادا فوق لیسانس می خواندم. مرخصی گرفتم و برگشتم ایران تا پای کار باشم. می دانستم دارم با یکی گروه های سازه ای حرفه ای کار می کنم که کارشان را بلد هستند و من فقط روی طراحی فرم تمرکز داشتم و نگران مسائل تکنیکال نبودم.

همیشه می گویم خوشمزه ترین قسمت و پزدادنش برای من است، ولی حقیقت این است که زحمت و سختی کار بر عهده تهداد زیادی از دوستانم بود. هم حس می کنم که خیلی خوش شانس بودم و هم از آنها خجالت می کشم که همه اش اسم مرا می برند.

 وقتی پل ساخته شد مثل یک غریبه از روی آن رد شده اید؟

بله. زیاد.

 چه حسی داشتید؟

خوب. وقتی آدم ها را می بینم که روی آن قدم می زنند و عکس می گیرند حس خوشایندی دارم. رسالت ما معمارها این است که فضاهایی بسازیم که مردم در آن حس بهتری داشته باشند. حتی چند بار مردم دوربین به دستم داده اند تا از آنها عکس بگیرم. یک بار با همکارم رفته بودم برای عکاسی از پل، تنها کنار سه پایه ایستاده بودم، یک زوج رد می شدند. فکر کردند ما از آنهایی هستیم که از مردم عکس می گیرند و به آنها می فروشند. از من خواستند از آنها عکس بگیرم. من هم گرفتم و برایشان ایمیل کردم.

 چرا معماری خواندید؟

آشنایی زیادی نداشتم و کسی هم در خانواده مان این رشته را نخوانده بود. دبیرستان رشته ام ریاضی بود. نقاشی هم می کردم. بعد شنیدم معماری ترکیبی از این دو رشته است. برای همین، این رشته را انتخاب کردم. ولی بعد رفتم دانشگاه و دیدم همان رشته ای است که می خواستم. ورودی سال 80 بودم. لیسانم را از دانشگاه شهید بهشتی گرفتم و برای فوق لیسانس هم رفتم کانادا.

 بااین حال برایم جالب است که قبل از اینکه مدرک کارشناسی خود را بگیرید وارد بازار کار حرفه ای شدید. این اتفاق ها در کشور ما که آمار بیکاری در آن بالاست کمتر رخ می دهد.

ایده اولیه شرکت سازه های پارچه ای دیبا از آقای مهندس بهزادی بود. من توسط یکی از دوستانم با وی آشنا شدم. آن زمان در ایران سازه های پارچه ای وجود نداشت. هنوز شرکت ثبت نشده بود و من به عنوان مترجم با آنها همکاری می کردم. بعد شرکت ثبت شد و من هم جزو شرکا شدم. فقط 22 سالم بود اما به مرور جای خودم را پیدا کردم. کار خیلی پیوسته بود و این طور نبود که فقط طراحی کنیم، مسئولیت اجرا هم به عهده خودمان بود.

 چقدر این طرح را خلاقانه می دانید؟

خودم نمی توانم بگویم. سؤال سختی است ولی تا به حال چیزی مثل این را جایی ندیده ام. برای همین خوشحالم. این پل از صفر ساخته شده است. مثلا ما نمونه ای مثل  های لاین در نیویورک را داریم که بازسازی مسیر راه آهنی است که از قبل وجود داشته است. بعضی می گویند این کار از جهاتی شبیه  های لند است. من آن پل را بعد از طراحی پل طبیعت دیدم و شباهت آنها نظرم را جلب کرد. برایم جالب بود. زیرا قبل از آن فکر می کردم چیزی که در ذهن دارم خیلی گنگ است.  های لند را دیدم انگار نمود ساخته شده تصور ذهنی من بود.

رمپ های پل باعث می شود شما به چند طریق مختلف بتوانید پل را طی کنید و هربار یک تجربه جدید داشته باشید. این چیزی است که در معماری به آن علاقه داشتم، آن حس پیچیدگی و رازآلودگی که در بنا می تواند وجود داشته باشد.

 با یکی از دوستان نویسنده ام روی پل قدم می زدم. به من گفت این پل شبیه قصه هزارویک شب است. پل طبیعت رازآلودگی داستان های قدیمی را دارد. چقدر آن چیزی بود که توی ذهن داشتید؟

من معمار بی تجربه ای هستم. یک وقت می بینید یک معمار 30سال کار کرده و وقتی یک خط می کشد تمام مقیاس ها را در ذهن دارد. تا آن زمان تنها چیزی که طراحی کرده و ساخته بودم و زیرش ایستاده بودم، سازه های پارچه ای بود. به غیر از آن هرچه طراحی کرده بودم کارهای دانشجویی بود که تنها نقشه بودند. اما اینکه بتوانی بروی در فضایی که طراحی کردی، تجربه متفاوتی است که من قبل از پل طبیعت نداشتم.

لویی کان می گوید وقتی ساختمانی ساخته می شود همیشه یک سورپرایز برای معمارش دارد. این طور نیست که به همه آن چیزی که فکر می کردی رسیده باشی. وقتی کار ساخت شروع شد، برگشتم کانادا که به درسم ادامه بدهم. عکس هایی را که برایم می فرستادند، ترسناک بود. یک هیولای بزرگ بود. در کامپیوتر همه چیز طور دیگری بود. ولی دفعه اولی که رفتم و رویش پا گذاشتم، حس کردم دقیقا همان چیزی است که در ذهن داشتم.

یک سری پرسپکتیو ها داشت که به شکل آن فکر نکرده بودم. ولی شکل نامنظم پل آمادگی همه این سورپرایزها را در من ایجاد کرده بود.

 در طراحی پلی که برای ماندن ساخته شده است از چه منابعی الهام گرفتید؟

 حقیقت این است که وقتی اولین خط ها را می کشیدم اصلا به پل های اصفهان فکر نمی کردم. یک بار با یکی از دوستانم در خیابان ظفر تهران قدم می زدم. همان طور که می دانید خیابان ظفر یک رودخانه دارد که پل های کوچکی روی آن نصب شده است. یکی از ساکنان محله، مبل قدیمی اش را بیرون در خانه گذاشته بود. ما این مبل را کشیدیم و آوردیم روی پل. روی آن نشستیم و به جریان آب نگاه کردیم. این خیلی حس خوبی بود و با خودم گفتم که پل می تواند جایی برای ماندن باشد.

وقتی پل را طراحی می کردم اولین چیزی که به ذهنم آمد همان خاطره بود. بعد هم که می خواستیم مدارک مسابقه را تحویل بدهیم، پل خواجو را برای مقایسه عنوان کردیم. این طور نبود که بنشینیم و پلی از روی پل خواجو طراحی کنیم. پل خواجو، یکی از نمونه های برجسته معماری سنتی ما است.

 چه فکری برای استحکام پل داشتید؟

ما این کار را با یک گروه مهندسی سازه ایتالیایی انجام دادیم. بعد هم یک گروه ایرانی بودند که کار را مطالعه و تأیید کردند. یک سری مقررات ملی ساختمان هست که همه شرایط اقلیمی در آن لحاظ شده است. ما طبق همان قرارداد ملی، کار را استاندارد کردیم.

درباره زلزله هم معمولا چیزی که مطرح می شود درز انبساط و درز انقباض است. درزهای این پل، اول و آخر آن هستند و به همین دلیل در صورت زلزله کل پل می تواند حرکت کند.

 مدرس ادامه رود دره تجریش و محل باد غالب شمالی و جنوبی است. این باد ممکن است کسانی را که روی پل هستند، جابه جا کند. برای این مورد چه تمهیدی اندیشیده شده است؟

ارتفاع هند ریل ها بین 130 تا 140 سانتیمتر درنظر گرفته شده است. چیزی که ما درنظر گرفتیم اندازه استاندارد بود. پل که مشکلی پیدا نخواهد کرد. درباره ایمنی افراد هم مهندسان سازه باید پاسخ بدهند. طبقات پایین حفاظ های بزرگ تری دارند و پله فرار هم در دو سوی پل تعبیه شده است. از ستون های پل هم می شود مردم را تخلیه کرد.

 دوست دارید در معماری به کجا برسید؟

اینکه یک معمار ایده آل داشتم که بخواهم شبیه او شوم نیست. فقط دوست دارم فضاهایی بسازم که آدم ها از حضور در آن لذت ببرند. همچنین دوست دارم در هر پروژه رشد کنم و چیز تازه ای یاد بگیرم.

از طرفی هم می دانم نباید توقعم را از خودم بالا ببرم. چون تا حدی طبیعی است کسی که در این سن کار به این بزرگی انجام می دهد، توقعش بالا برود و فکر کند این موفقیت مدام باید تکرار شود. خودم را آماده کرده ام که شاید این کار بزرگ ترین کار تمام عمرم باشد. نگران این نیستم که نتوانم کاری به این اندازه مشهور را دوباره انجام دهم.

 حسین امانت، طراح برج آزادی هم در شرایط سنی شما آن کار بزرگ را انجام داد. او هم اتفاقا بعد از برج آزادی، کاری به این اندازه شاخص انجام نداد.

آقای امانت در ونکوور زندگی می کند. زمانی که آنجا بودم، رفتم و او را دیدم و عکس های پل را هم به او نشان دادم. با او درباره همین موضوع صحبت کردم؛ درباره تصویری که آدم در این موقعیت از خودش می سازد و مدام نگران است این تصویر خراب شود. او به من گفت که خودش در این وضعیت بوده است و می داند که چه می گویم. گفت که باید خودم این تصویر را خراب کنم تا از آن رنج نکشم. آقای امانت انسان بسیار متواضعی است. دیدم راست می گوید و بعضی چیزها فقط یک بار اتفاق می افتد.

اما به هرحال مثلا خانه ساختن برای یک کارفرمای خصوصی، هم آسان تر است و هم لذت آن کمتر است. اینکه یک فضای عمومی و شهری بسازی که بتوانی در آن رفت وآمد کنی و مردم را ببینی که از آن استفاده می کنند خیلی فرق دارد. خودم ته دلم دوست دارم بیشتر فضاهای عمومی را طراحی کنم.

 می گویند هنرمند وقتی یک اثر را خلق کرد، خودش هم مخاطب آن می شود. حالا به عنوان مخاطب پل طبیعت، تا چه حد آن را نماد تهران می دانید؟

قضاوت بسیار سخت است و من هم روی هم رفته آدمی منفی نگر هستم. نه اینکه نتواند ولی شاید هنوز هم همان برج آزادی نماد باشد. پل مثل یک موجودی است که ادامه پیدا کرده است. نمادها معمولا مثل میدان آزادی، شسته رفته و منسجم هستند. اصلا نمی دانم شهرها چقدر به نماد نیاز دارند.

 خاطره آفرین هم هست؟

بله. ولی فضاهای داخلش خاطره آفرین تر است. آن قدری که داخلش مهم است، ظاهرش نیست. تجربه فضا از داخل مهم تر است تا اینکه مثلا مردم بیرون آن بایستند و بخواهند با کلیت آن عکس بگیرند.

 طرحتان را به هم کلاسی ها و استادان نشان دادید؟

بله. معمولا برایشان جالب است. برای بعضی ها باورنکردنی بود. ولی همچنان معتقدم خیلی امکان دارد در این شهر معمارانی خوش فکر تر از من هم وجود داشته باشند. ولی من در موقعیتی قرار گرفتم که توانستم این پروژه را انجام دهم و این از خوش شانسی ام بود.

 معماری تهران را چقدر در وجود مسائلی مثل بزهکاری، بحران هویت و حتی گره های ترافیکی مقصر می دانید؟

من زیاد معماری را مقصر نمی دانم. بسیاری از مشکلات در این شهر وجود دارد که باعث بروز ناهنجاری می شود. در رأس این مشکلات هم مسائل اقتصادی قرار دارد.

درباره ترافیک هم باز فکر می کنم سیاست گذاری ها مشکل دارد. تعداد زیادی اتومبیل وارد بازار می شود که حتی جای پارک کردن ندارند. حمل ونقل عمومی آن قدر نابسامان است که مردم ترجیح می دهند با ماشین خودشان رفت وآمد کنند.

نمی خواهم بگویم معماری شهری بسامان است، ولی حقیقت این است که بیشتر زیرساخت هایمان مشکل دارند.

در مورد هویت، مسئله فقط مختص کشور ما نیست. در صد سال گذشته دنیا به سمتی رفته است که شهر های بزرگ تقریبا با ساختمان های مشابه هم ساخته شده اند. این میان تلاش هایی فردی می شود که رنگ وبوی سنت در برخی کارها رعایت شود. حالا بعضی وقت ها این استفاده ها فرمال است و می آییم طاق و قوس می زنیم. بعضی وقت ها هم مثل برج آزادی، المان های معماری سنتی در معماری مدرن تلفیق می شود. امثال سیحون و امانت تلاش هایی در این زمینه انجام داده اند.

درباره پل طبیعت، قبل از اینکه ساخته شود، طرح را به یک استاد لند اسکیپ هلندی نشان دادم. بلافاصله گفت این کار خیلی ایرانی است. حقیقتش را بخواهید من قبل از آن اصلا به اینکه مؤلفه های ایرانی را در کار رعایت کنم، فکر نکرده بودم.

همین چندروز قبل هم یکی از مهندسان سازه به من گفت این کار یک چیز ایرانی دارد که نمی دانم دقیقا چیست. ولی حس ایرانی بودن به من می دهد.

بعد از اینکه آن استاد هلندی این حرف را گفت، حس کردم شاید وجه شباهت آن با معماری ایرانی، بازی با خطوط و هندسه است. پلن ستون ها شبیه شمسه از آب درآمده است. این چیزی نیست که خودآگاه به آن رسیده باشم. هویت در وجود آدم ها است و ناخودآگاه در کارشان نمود پیدا می کند.

 ولی مسئله انسان است اینکه فضا چقدر به قول شما به انسان حس خوب دهد تا بتواند به آن حس تعلق پیدا کند؛ آن هم درمورد شهر مهاجرپذیری مثل تهران.

ما در معماری شهری خودمان انسان را فراموش کرده ایم. همیشه ماشین اولویت داشته است؛ آن هم ماشین در حال حرکت. نه حتی ماشینی که پارک شده باشد. برای همین است که حتی پارکینگ هایمان نابسامان است. ما در کوچه ها مجبوریم ماشین هایمان را دوبله پارک کنیم. شماره موبایل بگذاریم تا اگر نفر پشتی خواست برود، زنگ بزند و از ما بخواهد بیاییم ماشین را جابه جا کنیم. جایگاه انسان در این موقعیت کجاست.

حتی اقوام خودم به من گفتند پل چشم انداز آنهایی را که از اتوبان مدرس عبور می کنند، خراب کرده است. سؤال من این است جز کسانی که در حال رانندگی آن هم با سرعت بالا هستند، چه کسی آن دره را می دید؟ همه جای این شهر حق با راننده است. چه اشکالی دارد یک جا، حق با آدم پیاده باشد که برود و از منظره لذت ببرد. تجربه انسانی در فضاهای ما لحاظ نشده است. در پل طبیعت این کرامت انسانی لحاظ شده است. اگر بتوانیم باز هم فضاهایی بسازیم که ماشین و موتور به هیچ وجه نتوانند از آن عبور کنند خیلی خوب است. یکی که بخواهد با ویلچر یا کالسکه بچه قدم بزند یا حتی عبور کند در این شهر با مشکل جدی روبه رو است.

همه ایراد هم متوجه مدیریت نیست. شما می بینید پیاده رو خیابان ولی عصر اصلاح شده است ولی هر لحظه یک موتورسیکلت ممکن است بیاید و با سرعت از کنارتان عبور کند.

اصلاح این چیزها نه هزینه زیادی می خواهد و نه سیستم سازه ای پیچیده . فقط لازم است یک عده آدم بنشینند و اراده کنند که مشکل حل شود.

 در نهایت نکته ای هست که بخواهید درباره پل بگویید؟

دوست داشتم مثلا پل به سمتی برود که رستوران های آن همان حس بودن روی پل و تماشای طبیعت را به مردم بدهد. در آنها هم سبزیجات و محصولات طبیعی سرو شود که به نام <<پل طبیعت>> هم بیاید. از نورپردازی آن نیز زیاد راضی نیستم.