Email: caoi.ir@post.com Telegram ID: @caoiran

ورود

Study

مشق معماری معاصر ایران
نگرشی به بناهای میدان مشق و موقعیت جدید دانشگاه هنر

مصطفی کیانی - *محمدحسین محمودی ساری**
دکتری معماری از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران، عضو هیأت علمی دانشگاه هنر تهران **
کارشناس ارشد عمران از دانشکده فنی دانشگاه تهران،عضو هیات علمی دانشگاه هنر تهران*

فصلنامه آبادی - سال شانزدهم شماره پنجاه و دوم پاییز 1385-صفحات 67-60

میدان مشق, تحلیل میدان مشق, بناهای میدان مشق, معماری میدان مشق, دانشگاه هنر میدان مشق, مصطفی کیانی

 

Written by: **Mostafa Kiani, *Mohammad Hossein Mahmoudi Sari

Abstract: In the midst of the architecture of different countries, which are generally single architectural works, we rarely come across with architectural complexes, where different function are assembled next to each other. Perhaps the sustainability and lasting character of such complexes, is due to their vastness and variety of functions, which throughout the ages have survived, and periodically renovated, rehabilitated, or renewed. Such historic complexes in Iran, include Ganj Ali Khan Complex in Kerman, Karim Khan Complex in Shiraz, Naghsh Jahan Complex in Isfahan, and several more markets, palaces and garden complexes. Among the contemporary complexes in Iran, undoubtedly Mashgh Square Complex (including National Garden of Tehran), which is also known as Reza Shahi Complex, was rightly considered as the central nuclei of the urban fabric of Tehran during the first 20 years reign of Pahlavi II. This article by briefly reviewing this complex throughout the history, specifically deals with the Ghazagh Khane Building, which is among its oldest buildings. Since in the new plan, the site of this building and its surrounding buildings are allocated to Art University of Tehran, and this complex and its surrounding streets and squares are registered as a historic-cultural area of Tehran, therefore importance of the issue becomes double evident Since the faculties of the Art University include architecture, urban planning, drama, music, visual arts, and so on, there is a need for a futuristic outlook to the plan, which recommends a cultural land use for all the buildings of the area. Finally, the article briefly analyses the Ghazagh Khane Building from restoration aspect and its conversion to Art University.

**Ph.D. in Architecture from Fine Arts College of Tehran University, A Member of the Scientific Board of Art University of Tehran.
*M.Sc. in Civil Engineering from Technical Faculty of Tehran University, A Member of the Scientific Board of Art University of Tehran.



مقدمه

 توجه به بناهای تاریخی دوره معاصر، هر روز اهمیت خود را بیش از پیش نمایان می سازد. اگرچه از نظر زمانی مدت زیادی از ساخت آنها نگذشته است اما ارزشمندی بناهای معاصر دلایل گوناگونی دارد. ارزش بعضی از بناهای معاصر به دلیل اتفاتی تاریخی است که در آن به وقوع پیوسته است، برخی به گونه ای غیر قابل انکار واجد ارزش های معماری است و برخی دیگر نشانگر تحولات ایجاد شده در زمینه معماری و شهرسازی است که آنها را متمایز ساخته است. همچنین ارزش بسیاری از بناهای معماری معاصر به دلیل عملکردهای جدیدی است که در این دوره شکل گرفته اند و این بناها اولین نمونه های ساخته شده از آن عملکردهاست. به هر حال تنوع، گوناگونی، فراوانی و همچنین تحول پذیری آنها از شرایط و عوامل زمانی و محیطی، همگی از ویژگیهای آثار معماری معاصر است. این اتفاق نه تنها در ایران که در بسیاری از کشورها، به ویژه کشورهای منطقه که دست کم از نظر اتفاقات سیاسی و اجتماعی، تحولات مشابهی داشته اند رخ داده است. اما یک نگرانی دائمی و همیشگی برای معماری معاصر وجود دارد و آن این است که پیش از آنکه به شناسایی و مهم تر از همه ثبت ملی آنها برسیم به تخریب کشانده می شوند. از آنجا که بسیاری از ساختمان های معاصر مورد استفاده جاری هستند، به دلایل مالکيتی و در پناه نوسازی، از بین می روند. این اتفاق در ساختمان های یکصدساله مسکونی بسیار رخ داده است. شاید بناهای دولتی معاصر، به همین دلیل دولتی بودن توانسته اند کمتر آسیب ببینند و یا دست کم از خطر تخریب رهایی یابند. از معماری معاصر ایران، هم اکنون سه دوره تاریخی قاجار، پهلوی اول و پهلوی دوم را در خود دارد. دوره هایی پیاپی که اتفاقاً از نظر معماری و شهرسازی بسیار متفاوت و متنوع هستند، حتی از نظر زمان دوره ارزش هر بنای تاریخی نه تنها در تجلی عناصر منفرد آن است، بلکه در تمامیت اجزای آن به عنوان پدیده ای منحصربه فرد و نیز با توجه به تکنولوژی خاص ساختمانی زمان و مکان آن نهفته است و شناخت و احیای این بناها نیز با توجه به پیچیدگی آنها نیازمند سازماندهی مطالعات و تحلیل های چند مرحله ای می باشد.
میدان مشق تهران، مجموعه ای بی نظیر است که بیشترین بناهای آن را آثار دوره پهلوی اول و معماری دولتی آن تشکیل میدهد و ساختمان قزاقخانه، میراث دوره قاجار درست در میان این بناها و دارای ویژگی های خاص خود است. از آنجا که محدوده این مجموعه به عنوان محدوده فرهنگی هنری تهران در هیأت دولت گذشته به ثبت رسیده است و نیز ساختمان قزاقخانه با تعدادی از بناهای اطراف آن به موقعیت و مکان جدید دانشگاه هنر تهران اختصاص یافته است، گذری تاریخی بر آن تا برنامه ریزی فعلی به عنوان دانشگاه هنر، سیری است که این مقاله جستجو میکند. ذکر این نکته لازم است که بسیاری از فضاهای تاریخی متناسب با کارکرد و ظرفیت های خود می توانند شاهد تغییراتی در کاربری ها باشند، بدون اینکه لطمه ای به اصل بنا و هویت معماری آن زده شود. اینکه عملکردهای جدید در فضاهای گذشته چگونه می توانند موقعيت مجموعه را دچار تحول سازند، چشم اندازهایی است که باید در آینده منتظر آن بود.با این مقدمه به معرفی میدان مشق در دو بخش مطالعات تاریخی و شناخت فضاها با تاکید بر ساختمان قزاقخانه پرداخته میشود.

الف: تاریخچه میدان مشق

میدان مشق در زمان فتحعلی شاه قاجار به عنوان محل سربازان ساخلوی تهران و برای تمرینات آنها بنياد شده است. از این میدان در مدارک تاریخی به عنوان میدان مشق خارج از دروازه دولت نام برده شده است و گهگاه نیز تغییراتی در آن به عمل آمده است. شایان ذکر است که محدوده تهران در آن زمان شامل پنج محله عودلاجان، چال میدان، بازار، سنگلج و محله دولت بوده که محدوده ارگ نیز درون محله دولت و میدان مشق در بیرون از این محوطه قرار داشته است. علت انتخاب این میدان به منظور مشق سربازان، نزدیکی به میدان توپخانه و عمارت ارگ بوده است. پس از دوره فتحعلی شاه در دوران ناصرالدین شاه نیز تغییراتی در میدان مشق به وجود آمده که از آن جمله می توان به تغییراتی که در سال ۱۲۷۸ قمری (سال پانزدهم سلطنت ناصرالدین شاه) توسط محمد خان سپهسالار، وزیر جنگ ناصرالدین شاه، انجام شده است اشاره کرد. ۱
این گسترش میدان در زمانی انجام یافته که هنوز توسعه سطح تهران مطرح نبوده است، زیرا در سال ۱۲۸۴ قمری گسترش تهران اجرا و برج و باروی جدید بر گرداگرد شهر و به فاصله بیشتر از هزار متر از هر ضلع ساخته شد.
در آن روزها در میدان مشق علاوه بر تمرین تیراندازی با تفنگ، تیراندازی با توپ نیز انجام می شده است ولی پس از گسترش تهران، مدارک و اسناد، چیزی از تیراندازی با توپ را نشان نمی دهد که احتمالا به دلیل گسترش شهر و حضور میدان مشق در داخل شهر بوده است. بر طبق اولین نقشه ها (نقشه عبدالغفار نجم الملک به سال ۱۲۰۹ قمری - تصویر۱ ) این میدان پس از گسترش درون محله دولت قرار گرفته و موقعیت آن از جنوب به خیابان امیریه امام خمینی)، از شرق به برخی عمارتها و خیابان امین السلطان (فردوسی)، از شمال به اصطبل ها و انبارها و کوچه برج نوش (سرگرد سخایی) و از غرب به خیابان قزاقخانه سی تیر) محدود شده است. در کنج جنوب شرقی این میدان نیز سردر ناصری بنا شده که بعداً تخریب و در مکان فعلی سردر جدید ساخته می شود.
میدان مشق یا باغ ملی از میادین تاریخی (تصاویر ۲) با تاریخچه ای مملو از مسائل سیاسی، اجتماعی، نظامی، فرهنگی و هنری به شمار می آید.۲ از وقایع مهم تاریخی روی داده در میدان مشق به دار آویخته شدن میرزا رضای کرمانی، قاتل ناصرالدین شاه در سال ۱۳۱۴ قمری و نیز بالا بردن بالن در اواخر عهد قاجار است. همچنین در زمان جنگ جهانی اول، هواپیمایی از نوع بلریو به خلبانی کوزمینسکی لهستانی (تبعه روسیه) در سال ۱۳۳۲ قمری در میدان مشق فرود آمد و آن را به عنوان اولین فرودگاه ایران و اولین فرود به ثبت رسانید. زمانی نیز در وسط این میدان توپ بزرگی گذاشته بودند که در ایام سال در ساعت دوازده و در ایام ماه مبارک رمضان در هنگام افطار و سحر گلوله ای از آن شلیک می کرده اند.

ب: تحولات کالبدی میدان مشق

اولین بنای ساخته شده در محدوده میدان مشق ساختمان جدید قزاقخانه بود. این احداث با توجه به علاقه خاص ناصرالدین شاه به تحولات در ارتش و نیروهای نظامی بود.( تصاویر ۳)

در سال ۱۲۹۶ قمری همزمان با سفر ناصرالدین شاه به اتریش، مذاکراتی با صاحب منصبان اتریش برای کمک به ارتش به عمل آمد و همزمان با ورود آنها، قزاقخانه تحت نطر صاحب منصبان روسی در ایران ایجاد گردید. هیات اتریشی نیز می خواست ستاد لشگر خود را در مقر ارگ قرار دهد که به دلائل مختلف صورت نگرفت. در واقع تاسیس بریگاد قزاق در ایران جهت استقرار نظم و مولود رقابت شدید دولتهای روسیه و انگلیس بود. اجازه تاسیس قزاقخانه به دنبال سفر ناصرالدین شاه به روسیه در سال ۱۲۹۵ قمری صادر شده و بریگاد قزاق در ماه رجب سال ۱۲۹۶ قمری تاسیس و تحت امر وزیر جنگ به فعالیت پرداخت.

ساختمان قزاقخانه

قزاقخانه ایران اسامی مختلفی نظیر «اداره بریگاد قزاق اعلی حضرت همایونی شاهنشاهی» و «قزاقخانه مبارکه» را داشته است. محل اردوی قزاق ابتدا داودیه بود که در زمان چارکوفسکی به قصر قاجار منتقل شد. پنجمین فرمانده بریگاد قزاق پالکونیک کاساکوفسکی بود که در سال ۱۳۱۰ قمری به ایران آمد و در مدت ۹ سال اقامت وی در سمت ریاست قزاقخانه، قدیمی ترین ساختمان مجموعه میدان مشق را ساخته و قزاقخانه را به این محل منتقل نموده و قصر قاجار را برای استقرار اردوی قزاق از دولت گرفت. اسناد تاریخی که از نوشته های پاولویچ، شاهزاده امان الله میرزا جهانبانی (کتاب خاطرات) و غلامعلی خان عزیزالسلطان و مورخ الدوله سپهر به دست آمده، اثبات می نماید که بناهای جدیدالتاسیس میدان مشق در دوره کاساکوفسکی احداث و در سال ۱۳۱۹ قمری به پایان رسیده است. همچنین بنا بر شواهد تاریخی، مظفرالدین شاه در سال ۱۳۱۹ قمری از این بنا بازدید نموده است، بنابراین احداث این بنا بین سال های ۱۳۱۲ تا ۱۳۱۹ قمری بوده است. (تصاویر ۴ تا ۷)
پس از آن در دوره فرمانده بعدی قزاقخانه، مدرسه و ب